Biblioteka
Biblioteka
Dźwięki, które zna każdy z nas na pamięć, choć czasami nie potrafimy sobie przypomnieć, kiedy się ich nauczyliśmy. Fenomen kolęd w Polsce to zjawisko unikatowe na skalę światową, łączące sferę religijną, narodową i społeczną. Wszyscy, a przynajmniej większość z nas, kochamy świąteczną atmosferę i kultywujemy polskie zwyczaje, do których należy śpiewanie kolęd – utworów, które od wieków towarzyszą polskim rodzinom podczas Wigilii i Świąt Bożego Narodzenia. Kolędy i pastorałki to prawdziwe skarby naszej kultury. Przez cały okres świąteczny, od Pasterki aż po luty, rozbrzmiewają one w domach i kościołach, na koncertach. Ich melodia i teksty wywołują wzruszenie, wspomnienia rodzinnych spotkań i wydarzeń, których byliśmy uczestnikami.
Historia kolęd rozpoczęła się wraz z szybkim rozwojem chrześcijaństwa. Pierwotnie miały one charakter świecki (obrzędowy), a śpiewane były dla uczczenia nowego roku i po łacinie. Z biegiem czasu zaczęły nabierać bożonarodzeniowego charakteru.
Za pierwszą znaną pieśń bożonarodzeniową uważa się łaciński hymn autorstwa św. Hilarego pt. „Jesus refulsit omnium” („Jezus oświeca wszystko”), który powstał w 336 roku.
Aż do XIII wieku kolędy rozumiane jako bożonarodzeniowe pieśni o łagodnej, nieco „luźniejszej” tematyce, nie były śpiewane w kościołach. Tradycję śpiewania kolęd podczas Mszy i innych nabożeństw w okresie Bożego Narodzenia rozpoczął dopiero św. Franciszek z Asyżu, jest on też autorem pierwszej kolędy tego typu.
Pierwszą znaną polską kolędą jest „Zdrow bądź Krolu Anjelski”, pochodząca z 1424 roku ze zbioru kazań spowiednika królowej Jadwigi Andegaweńskiej, Jana Szczekny. Brzmi zupełnie inaczej niż dzisiejsze hity, ale to od niej wszystko się zaczęło. Początkowo tłumaczono łacińskie i czeskie pieśni, ale od XVII wieku zaczęły powstawać liczne, oryginalne polskie utwory o wielkiej wartości literackiej.
Tradycja kolędowania jest w Polsce niezwykle silna. Jak pokazują badania prawie 80% Polaków śpiewa kolędy przy wigilijnym stole co pokazuje, jak ważny jest to element naszej tożsamości.
Polska posiada jedną z najbogatszych tradycji kolędowych w Europie, w naszym dorobku kulturowym zachowało się ponad 500 kolęd i pastorałek, a niektóre źródła podają, że ich liczba może sięgać nawet kilku tysięcy.
Królową polskich kolęd jest bez wątpienia „Bóg się rodzi” z tekstem Franciszka Karpińskiego. To utwór monumentalny, z podniosłym refrenem, który zna każdy, nazywana także kolędą narodową – śpiewana w rytmie poloneza, czyli naszego tańca narodowego.
Równie popularna jest nastrojowa kołysanka „Lulajże Jezuniu” – której tekst pochodzi ze zbioru z 1705 roku, czy opowiadająca o zwiastowaniu pasterzom „Wśród nocnej ciszy”.
Warto wspomnieć też o niezwykle urokliwej pastorałce „Oj maluśki, maluśki”, która ma korzenie góralskie i wprowadza regionalny klimat.
A na świecie? Oczywiście „Cicha noc” – pochodzi z Austrii, a konkretnie z okolic Salzburga, gdzie została po raz pierwszy wykonana w 1818 roku podczas pasterki w kościele św. Mikołaja w Oberndorf bei Salzburg. Autorem oryginalnych niemieckich słów był Joseph Mohr, a melodię skomponował Franz Xaver Gruber. przetłumaczona na ponad 300 języków i dialektów, jednocząca ludzi na całym globie w ten wyjątkowy wieczór.
Jak odróżnić kolędę od pastorałki?
Kolęda to pieśń o charakterze ściśle religijnym, opowiadająca bezpośrednio o cudzie narodzin Jezusa Chrystusa w Betlejem. To utwór liturgiczny, który może być śpiewany w kościele podczas nabożeństw. Natomiast pastorałka ma charakter świecki, obyczajowy, bardziej ludowy. Skupia się na wydarzeniach towarzyszących, często z przymrużeniem oka, opowiadając o pasterzach spieszących do stajenki, ich prostym życiu i radości z cudu. Melodie pastorałek bywają bardziej skoczne, tkliwe, nierzadko zawierają elementy regionalnego folkloru. Z tego względu zazwyczaj nie wykonuje się ich w czasie liturgii.
Niezależnie od tego, czy zaśpiewacie je przy wigilijnym stole, czy posłuchacie ich w radiu lub włączycie płytę - pamiętajcie o bogactwie polskiej tradycji. Teksty kolęd i pastorałek są dostępne online, często dołączone do płyt w formie broszurek. Możliwości jest wiele. Zachęcamy do wspólnego kolędowania!